Onder de Omgevingswet toetst de bestuursrechter iedere onteigeningsbeschikking, ook als niemand bezwaar maakt. Die toets omvat ook de vraag of de wettelijke vormvoorschriften zijn nageleefd. Daarbij speelt het logboek bij onteigening vaak een rol. De rechtspraak daarover is in het afgelopen jaar snel gegroeid. In oktober 2026 verscheen bovendien versie 6 van de Praktijkgids Onteigening voor Overheden, waarin die rechtspraak is verwerkt. Wat betekent dit voor eigenaren, gebruikers en hun adviseurs?

Logboek bij onteigening hoeft niet ter inzage

In het logboek bij onteigening legt de onteigenaar het verloop van het minnelijk overleg vast. Het is het belangrijkste bewijs dat er een redelijke poging is gedaan om de grond minnelijk te verwerven. Maar moet het logboek ook met de ontwerpbeschikking ter inzage liggen? De Raad van State zegt van niet (ECLI:NL:RVS:2026:3948, 8 juli 2026). Artikel 7.6 van het Omgevingsbesluit noemt het logboek niet, en artikel 3:11 van de Algemene wet bestuursrecht biedt evenmin een basis voor zo’n verplichting. De logboeken bevatten bovendien persoonsgegevens en financiële gegevens.

Dat betekent niet dat een belanghebbende geen recht heeft op zijn eigen dossier. Volgens de Praktijkgids moet het bestuursorgaan belanghebbenden wijzen op de mogelijkheid om hun eigen logboek op te vragen. De gids verwijst daarvoor naar een uitspraak van de rechtbank Zeeland-West-Brabant (ECLI:NL:RBZWB:2025:2931). Ook moet het logboek onder geheimhouding beschikbaar zijn voor de leden van het besluitvormende orgaan en in de bekrachtigingsprocedure aan de rechtbank worden verstrekt.

In de zaak Palace Wyck oordeelde de rechtbank Limburg dat de gemeente de advocaat van de belanghebbenden ten onrechte aanvankelijk geen inzage gaf zonder machtiging (ECLI:NL:RBLIM:2026:2754). Vraag uw logboek bij onteigening dus op en controleer het. Klopt het niet, stel dat dan zo vroeg mogelijk aan de orde.

De kring van belanghebbenden is ruim

Veel recente uitspraken gaan over de vraag aan wie de overheid de stukken moest toesturen:

• De rechtbank Midden-Nederland oordeelde over de versterking van de Lekdijk dat de beschikking aan alle zakelijk gerechtigden op het kadastrale perceel moet worden gestuurd, ook als hun recht op een ander deel van het perceel lijkt te rusten (ECLI:NL:RBMNE:2026:3996). Het gaat om een eenvoudig en helder criterium, zodat de gerechtigde zelf kan beoordelen of hij wordt geraakt.
• Een vennootschap onder firma die een melkveebedrijf exploiteerde op gronden die eigendom waren van een besloten vennootschap, was volgens dezelfde rechtbank belanghebbende en had de ontwerpbeschikking moeten ontvangen (ECLI:NL:RBMNE:2026:1300).
• Eenmalig bij de eigenaar vragen naar de gegevens van andere gebruikers is niet genoeg (ECLI:NL:RBMNE:2026:929).
• Een huurder had de ontwerpbeschikking zelf moeten krijgen. Een brief met de mededeling dat de stukken ter inzage liggen, volstond niet (ECLI:NL:RBLIM:2026:2754).
• Een toekomstige bedrijfsopvolger is daarentegen geen belanghebbende (ECLI:NL:RBZWB:2025:6581).

Een vormfout betekent niet automatisch het einde

Artikel 16.107 van de Omgevingswet bepaalt dat de rechtbank een bekrachtiging in ieder geval afwijst als de beschikking niet volgens de wettelijke vormvoorschriften is voorbereid. Toch sneuvelt een onteigening niet snel op een vormfout. De Afdeling heeft nu bevestigd dat de rechter een gebrek mag passeren met artikel 6:22 van de Algemene wet bestuursrecht als aannemelijk is dat belanghebbenden niet zijn benadeeld.

Dat gebeurde in de genoemde zaken ook. In de zaak van de Lekdijk had het waterschap de stukken alsnog aan Stedin en de gemeente Nieuwegein gestuurd, en die lieten weten niet aan de procedure te willen deelnemen. In Maastricht woog mee dat de huurder niet op brieven had gereageerd, in hetzelfde huis woonde als de andere belanghebbenden en samen met hen en met dezelfde advocaat optrok. Een beroep op een vormfout heeft dus vooral kans als u concreet kunt maken welk nadeel u daardoor heeft gehad.

Mondelinge overeenstemming is niet genoeg

De Lekdijk-uitspraak bevat nog een praktische les. De bestuursrechter kijkt ook naar de situatie op het moment van zijn beoordeling. Volgens de wet ontbreekt de noodzaak als aannemelijk is dat op afzienbare termijn overeenstemming wordt bereikt die leidt tot spoedige levering. Mondelinge overeenstemming, een nog niet getekende overeenkomst of een overeenkomst onder een opschortende voorwaarde waren voor de rechtbank onvoldoende. De rechtbank bekrachtigde de beschikking voor die percelen. Tegelijk trok het waterschap het verzoek in voor vijf percelen waarover wel overeenstemming was bereikt.

Tips voor eigenaren

• Let op de termijnen. Tegen het ontwerp kunt u binnen zes weken een zienswijze indienen. Tegen de definitieve beschikking kunt u binnen zes weken bedenkingen inbrengen bij de rechtbank, ook als u eerder geen zienswijze heeft ingediend. Bekijk ook onze tips voor een zienswijze.
• Vraag uw logboek op en reageer schriftelijk op onjuistheden.
• Bent u gebruiker en heeft u geen post ontvangen? Neem dan contact op. Wacht niet af.

Tips voor rentmeesters

Begeleidt u een eigenaar of onteigenaar? Leg ieder contact en bod chronologisch vast. De Praktijkgids noemt een schriftelijke bieding met een reactietermijn van vier weken en daarna een rappel, doorgaans van twee weken, als gebruikelijke stappen. Biedt u namens een onteigenaar anders dan in geld, formuleer dat dan als een secundair aanbod, zoals ook blijkt uit de uitspraak over ruilgrond. En vergeet in het belanghebbendenonderzoek de pachters en huurders niet.

Conclusie

De rechter toetst streng of de overheid haar huiswerk heeft gedaan, maar is terughoudend met het afwijzen van een bekrachtiging als niemand is benadeeld. De procedure biedt dus kansen, maar vooral voor wie tijdig en concreet reageert. Meer achtergrond over het vervallen van de oude Kroonprocedure vindt u in ons artikel over de administratieve procedure.

Wilt u eens kosteloos praten over uw onteigeningsprocedure? Bel of mail ons gerust.