Op 19 december 2025 stelde de ministerraad het definitieve Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD) vast. Het programma raakt bewoners, boeren en bedrijven op verschillende plekken in het land. Bij velen leeft dezelfde vraag over onteigening voor Defensie: kan ik worden onteigend, en wat krijg ik dan? De Kamerstukken van het afgelopen jaar geven een beeld van de stand van zaken.

Om hoeveel grond gaat het?

Volgens de antwoorden van de staatssecretaris van Defensie van 12 februari 2026 is voor de gehele uitbreiding 2.587 hectare nodig. Daarvan heeft 1.133 hectare nu een agrarische functie. De verwerving van grond die volgt uit het programma is gedekt in de begroting van Defensie. De vastgoedbehoefte voor de periode 2026 tot en met 2040 is geraamd op € 8,2 miljard.

Met de meeste grondeigenaren zijn gesprekken gestart over minnelijke verwerving, en dat heeft al tot verschillende transacties geleid. Hoe de verhouding tussen vrijwillige verkoop en onteigening uitvalt, kon de staatssecretaris nog niet aangeven. De inzet is om onteigening zoveel mogelijk te voorkomen.

Is onteigening voor Defensie uitgesloten?

Nee. In april 2026 stemde de Tweede Kamer over een motie die de regering vroeg om binnen het programma niet over te gaan tot gedwongen onteigening. Die motie is op 21 april 2026 verworpen. Een motie met het verzoek om schaduwschade mee te nemen in de schadeloosstelling haalde evenmin een meerderheid.

Over de wenselijkheid daarvan lopen de meningen uiteen. Voorstanders van de lijn van het kabinet wijzen op de veiligheidssituatie en de noodzaak om voldoende oefenruimte te hebben. Critici wijzen op de grote impact op de levens van bewoners en ondernemers. Voor u als eigenaar telt vooral dat de wettelijke regels gewoon gelden. Ook Defensie moet aan de eisen van de Omgevingswet voldoen.

Welke procedure geldt bij onteigening voor Defensie?

Als het tot onteigening komt, kan de minister die het aangaat de onteigeningsbeschikking geven (artikel 11.4 Omgevingswet). Die kan alleen als er een onteigeningsbelang is op grond van een omgevingsplan, buitenplanse omgevingsvergunning of projectbesluit, en als onteigening noodzakelijk en urgent is. Het NPRD zelf is een programma en vormt dus nog niet de grondslag.

Dat is van belang voor uw mogelijkheden. Tegen het programma was geen bezwaar mogelijk, wel konden zienswijzen worden ingediend. Voor de definitief aangewezen locaties is volgens de staatssecretaris in deze fase geen inspraak meer mogelijk, maar wel in de vervolgfase. Let daarom goed op latere besluiten:

• het projectbesluit of omgevingsplan waarmee het project planologisch mogelijk wordt gemaakt;
• de ontwerp-onteigeningsbeschikking, waartegen u binnen zes weken een zienswijze kunt indienen (zie onze tips voor een zienswijze);
• de bekrachtigingsprocedure bij de rechtbank, waarin u bedenkingen kunt inbrengen en daarna hoger beroep kunt instellen. In ons artikel over Palace Wyck leest u wat de rechter dan toetst.

Op sommige locaties is ook een voorkeursrecht gevestigd, bijvoorbeeld in Zeewolde. Wilt u daar verkopen, dan moet u de grond eerst aan de overheid aanbieden. Hoe de prijs dan door de rechter kan worden bepaald, leest u in ons artikel over de prijsvaststelling in Overbetuwe.

Wat is volledige schadeloosstelling?

De staatssecretaris schrijft dat het perspectief in beginsel is gericht op volledige schadeloosstelling, in specifieke gevallen aangevuld met zo goed mogelijke hulp bij de verplaatsing van bijvoorbeeld agrarische bedrijven. Niet alleen de waarde van grond en opstallen wordt vergoed, maar ook schadeposten zoals misgelopen omzet of investeringen die niet kunnen worden terugverdiend.

Een aanbod op die basis moet u wel controleren. Volledig betekent: alle schade die een rechtstreeks en noodzakelijk gevolg is van het verlies van uw eigendom. Dat kan waardevermindering van het overblijvende deel zijn, verhuiskosten, inkomensschade, belastingschade en kosten van advocaat en rentmeester. Op basis van de arresten over VDL en Eindhoven kan ook de planologische geschiedenis van uw perceel een groot verschil maken.

En schaduwschade?

Veel eigenaren merken al schade voordat er een besluit ligt, bijvoorbeeld omdat een woning onverkoopbaar wordt of een investering wordt uitgesteld. Volgens de staatssecretaris komen immateriële schade en schaduwschade onder de kaders voor nadeelcompensatie in de Omgevingswet niet voor vergoeding in aanmerking.

Dat is niet in alle gevallen het hele verhaal. De eliminatieregel in de onteigening brengt mee dat waardedaling door het werk en de plannen daarvoor bij de waardering wordt weggedacht. En de Hoge Raad oordeelde dat kosten van schadebeperkende maatregelen in de aanloop naar een onteigening niet automatisch voor rekening van de eigenaar blijven. Schade die vooraf ontstaat, is dus niet in alle gevallen verloren. Noteer daarom wat er wanneer gebeurt en bewaar uw stukken.

Wat betekent dit voor rentmeesters?

Rentmeesters die in deze gebieden werken, krijgen te maken met een overheid die verwerving vroeg en op grote schaal oppakt. Let op drie punten: leg vast op welke grondslag een bod is gedaan, bespreek hoe de zoektocht naar vervangende grond wordt vastgelegd, en houd rekening met de sterke stijging van de grondprijs. Een bod van enige tijd geleden is niet automatisch nog marktconform. Ook de positie van pachters verdient aandacht, omdat deze groep niet steeds als eerste aan tafel zit.

Defensie werkt daarnaast aan een Wet op de Defensie Gereedheid, die eind 2025 voor advies aan de Raad van State is voorgelegd. Houd de ontwikkeling daarvan in de gaten.

Conclusie

Onteigening voor Defensie is niet uitgesloten, maar de overheid moet eerst serieus onderhandelen en u heeft recht op een volledige schadeloosstelling. De vroege fase is bepalend, ook voor de hoogte van de vergoeding. Teken dus niet voordat u weet wat er wel en niet in een aanbod zit.

Wilt u eens kosteloos praten over uw onteigeningsprocedure? Bel of mail ons gerust.